Harşıt Çayında Katırcı Yolları

Harşıt Çayı Vavuk Dağı eteklerinden başlayıp Gümüşhane, Torul, Kürtün ve Doğankent ten geçerek toplam 142 km yolculuktan sonra Karadeniz e ulaşmaktadır. Bölgede yerleşim dağınıktır. Her ne kadar 21.yüzyılın başlarına kadar bölge insanının geçim kaynağını hayvancılık ve tarım oluşturmuşsa da halk bu gün fındık tarımına geçmiştir. Yüksek yaylalara doğru çıkıldıkça arazi düz ve elverişli olup, rakımın yüksek olması sebebiyle yaz mevsimi dışında iklim zordur. Zaman zaman bölgede çeşitli madenler işletildiyse de yörenin kalkınmasına bir katkı sağlamamıştır. Geçmiş tarihlerde olduğu gibi bugünde Harşıt Vadisi nin giriş kapıları güneydoğuda Gümüşhane ve kuzeyde Tirebolu dur. Bu noktalar bölge insanlarının eski tarihlerden bu yana ticaret noktaları olmuştur.

Yakın zamanda inşaatı tamamlanmış olan Tirebolu Torul karayolu (İran yolu diye adlandırılır) Karadeniz in doğuya açılan en kısa yoludur. Tirebolu Gümüşhane arası yaklaşık 120 km, Gümüşhane Erzincan arası ise 135 km dir. Burada Harşıt Çayı için, Gümüşhane nin denize uzanan koridoru ve Tirebolu nun da Gümüşhane den Doğu Anadolu ya açılan iskelesi tanımlamasını yapmak mümkündür.  

Harşıt Vadisi nin Gümüşhane ve Tirebolu kapılarından başka, geçmiş tarihlerde de doğu ile batıya açılan önemli çıkış noktalarının olduğu bilinmektedir. Harşıt vadi boylarına, 13.yüzyılda Kösedağ Savaşı nın ardından gelmeye başlayan Türkler, başlıca iki güzergah kullanarak birçok katırcı yollarını kat edip Tirebolu da Karadeniz le buluşmuşlardır. Bunlardan birinci güzergah: Şiran, Şalgan, Gavurdağ, Artabel, Gümüştüğ, Yıldız, Çit Deresi (Gülaçar Vadisi) ve Torul yönüdür. Bu yönde gelen kabilelerden bazıları, Gavurdağı ndan sonra Artabel Gölü, Kopuz, İlecik ve Demirkapı yöresine yönelerek Gürgenli Kürtün yoluna ilerlemişlerdir. Bu güzergahta yine azda olsa Gavurdağı ndan Artabel e ulaşan bazı kabileler, Artabel Deresi ve Karanlık Dere Vadisi nden Torul a inmişlerdir.

İkinci güzergah ise: Çimendağı, Şiran, Alucra, Gumanköyü, Kurtbeli, Beypazarı, Beytarla, Tilkicek, Kazıkbeli, Söğüteli, Elmalı, Demirciler, Cayra (Öz Kürtün) ve Kürtün (Uluköy) istikametidir. Bu güzergah üzerinde de Kazıkbeli nden itibaren bazı kabileler farklı iki yönde ilerlemişlerdir. Bunlardan ilki: Kazıkbeli nden Güvende, Harmancık, Depealan, Gölcüvez ve Gökçebel yönüdür. Diğer yön ise yine Kazıkbeli nden Kavraz, Ağaçbaşı, Olucak, Yelecük ve Eymür istikametidir. İlerleyen yıllarda buralarda çoğalarak vadi dışına çıkan aileler, Eymür yöresinden itibaren Boynu Yoğun, Güce, Tirebolu, Espiye, Kurugeriş, Yağlıdere, Keşap ve Giresun taraflarına ilerleyenler, yaylalara çıkılacak şekilde yerleşmişlerdir. Yine 13.yy da Harşıt Vadisi ne ilerleyen Türklerden bazıları, Harşıt Çayı nı takip ederek küçük gruplar halinde kuzey batıya göç etmişler ve bir kısmı da kuzey doğu yönünde Doğankent Çatalağaç Köyü Keldaş Geçidi ile yine Doğankent Çatak Köyü nden Çanakçı, Görele, Şalpazarı (Ağasar) ve Tonya yörelerine ilerlemişlerdir. Araştırmacı yazar Ayhan Yüksel kaleme aldığı eserlerinde 1040 lı yıllardan itibaren Harşıt vadi boylarına yerleşmeye başlayan Türklerin Orta Asya kökenli olduklarını kesin bir dille ifade etmektedir.

Araç trafiğinin olmadığı tarihlerde, Tirebolu Körliman dan Harşıt Çayı na giren anayol sırayla Aslancık, Ketençukur, Sekübaşı, Doğankent (Harşıt), Çatalağaç (Şadı) Köyü altı, Günyüzü (Törnük) Köyü altı, Taşlıca (Şıhlı) Köyü altı, Kürtün (Uluköy), Özkürtün (Cayra), Karaçukur, Kirazlık (Koruyana) ve Torul dan geçerek Gümüşhane ye ulaşmaktadır. Harşıt Çayı nın kuzeyinden bölge dışına çıkan vadi insanları, Tirebolu ve Görele den itibaren uzak memleketler için deniz yolunu kullanmışlardır. Giresun, Trabzon ve daha uzaklardan gelenlerde Tirebolu ya ulaşarak, Körliman dan vadiye giriş yapmışlardır. Bu tarihlerde bir sahil kenti olan Görele de, Harşıt Vadisi için önemli bir geçiş noktası olmuştur. Bölgeden Trabzon yönüne gidip gelenler en çok burayı kullanmışlardır.

Görele aynı zamanda deniz kenarında olması nedeniyle döneminin hareketli bir ticaret merkezi olup, Harşıt Çayı na Çanakçı çıkışlı üç önemli katırcı yoluyla bağlantı sağlamıştır. Bu yollardan ilki, Çanakcı dan Gıran Pazarı yönüne ilerleyip İğnece (Eynece) den geçerek, Sekübaşı Kestanebel mevkiinde, Harşıt Çayı na paralel gelen ana yolla kesişerek Eymür Köprüsü ne inen yoldur. Buradan Eymür Sapağı nda ki Hanyanı Hanı na çıkan yol tekrar ikiye ayrılıp, bir kolu Boynu Yoğun (Boynu Yolu) istikametine, diğer kolu ise Harşıt vadi boyunu takip ederek Garigen, Mağaralar, Çilekli, Yelecük, Capildirik, Kavaklı, Devret, Yaşmaklı Depealanı, Sergen Boğazı, Naldöken, Olucak ve Sıraca dan Ağaçbaşı na ulaşmaktadır. Buradan da ikiye ayrılan yolun bir kolu Karadere den Harmancık a ulaşarak tekrar ikiye ayrılıp, bir kolu Başçatakçayır (29 Pir Ali Yaylası) dan Çıkrıkdüzü Güvende istikametine ilerlemektedir. Yolun Harmancık tan devamla Kavraz Köyü ve Asarkaya yı takip ederek giden diğer kolu da Kazıkbeli ne ulaşmaktadır.

Eymür altından çıkan bu yola Harşıt Çayı ndan üç kol daha bağlanmaktadır. Bunların ilki: Aslancık çıkışlı gıran yolunu takiben Eymür Sapağı na ulaşan koldur. Diğerleri ise Ataköy (Kargaköy) Köprüsü nden çıkarak Konalga dan ve Doğankent Dandı çıkışlı, Dandı Sapağı  ndan Yaşmaklı Ağaçbaşı yoluna bağlanan kollardır. Eynesil ve Görele istikametlerinden gelenler en çok Keldaş yönü ile birlikte Eymür istikametinden geçen bu yolu tercih etmişlerdir. Bu yol, her ne kadar Dandı Sapağı ndan sonra Harşıt Vadisi nden ayrılarak Kavraz Deresi nin batı yakasını izlese de tekrar bir kolu Çıkrıkdüzü (Halibe veya Halil bey) nde, Harşıt Çayı ndan çıkan diğer yollarla birleşmektedir. Ayrıca bu yol üzerinden Giresun, Sivas ve Ordu istikametlerine ilerleyen katırcı yolları da mevcuttur.

Yolun diğer ikinci hattı ise: Çanakcı çıkışından Sığırlık a yönelip Çatak Köyü başında, Gabalak Düzü nde bulunan Kızılalı Hanı na ulaşmaktadır. Buradan Çatak Köyü ne inen yol Söğütağzı (Kuzan) Köyü nden geçerek Manastır Bükü nden, Harşıt ta ana yola bağlanmaktadır. Bu hattı genellikle Doğankent (Harşıt) çıkışlı güzergahları kullananlar tercih etmişlerdir.

Görele istikametinden bölgeye ulaşan diğer önemli üçüncü yol da yine Çanakçı çıkışından Deregözü ne ilerleyip Gürgenli Oba da bulunan İnoluğu (İnçayırı) na ulaşan hattır. Buradan güney yönünde Keldaş Tepesi nde bulunan Dünya Düzü ne kadar yaklaşık 1km lik alan içinde sırayla Karagöl ve Sazlıbel de ayrı ayrı yol kavşakları bulunmaktadır. İlk kavşak ayrımı Karagöl den sonra Keldaş yönünden ayrılıp güneydoğu istikametine dönerek Gümüşlü Oluk, Döşemebaşı, Kızılalu (Kızılali), Yaylalık, Germaşuk Boğazı, Deliklitaş, Susuz Gıranı, Kızılot, Hainler Deresi, Kırgeliş, Yukarı Uluköy ve Kürtün den geçip Harşıt Çayı nı takip ederek gelen yola ulaşan koldur. Yine bu kol üzerinde Kızılalu dan ayrılan bir yolda Tohtamur ve İkibaca dan Çatalkaya ya inmektedir. Karagöl den Keldaş yönünde ilerleyerek Sazlıbel e gelindiğinde ise tekrar ikinci kavşağa ulaşılmaktadır. Bu kavşakta da yine Karagöl de olduğu gibi güneydoğu yönüne ayrılan bir kol, buradan Şıhlı Deregözü ne geçerek İkibaca ya ulaşıp, Kızılalu yönünden gelen yolla birleşerek Çatalkaya dan Harşıt Çayı na inmektedir. Sazlıbel Kavşağı ndan ayrılan diğer kol ise yine güneybatı yönüne ilerleyerek Keldaş Tepesi nde bulunan Dünya Düzü ne ulaşmaktadır. Dünya Düzü (Keldaş Tepesi) Keldaş ın zirve noktasıdır ve artık buradan itibaren katırcı yolları inişe geçerek Harşıt Çayı na ulaşacaklardır. Birden fazla kavşak ve katırcı yollarının buluşma noktası olan Keldaş, kuzey güney ve doğu batı istikametlerinin kesiştiği noktada, bölge için önemli bir geçit yeridir. Ruslar ın 1.Dünya Savaş ında Görele Limanı ndan karaya çıkıp Keldaş Geçidi ni aşarak (Ekim 1915) Harşıt Çayı nın doğu yakasını işgal ettikleri güzergahlardan biride burasıdır.

Keldaş Tepesi nden inişe geçilir geçilmez yine Törnük ve Şadı istikametlerine giden mevcut iki ayrı kol daha bulunmaktadır. Bunlardan Törnük istikametine dönen kol sırayla Taşbaşı, Küçük İstanbul, Yarlı Deregözü, Godanoğlu Yaylası, Givrebaşı, Fındıklıbel, Geyikdüzü, Tezcan, Sivri ve Törnük Köyü nden inerek Harşıt Çayı üzerinde, Köknar Bükü nden güney vadi boyuna uzanan katırcı yoluna bağlanmaktadır. Keldaş Yaylası ndan Çatalağaç (Şadı) Köyü ne ilerleyen kol yine ikiye ayrılarak bir kolu Ayıdaşı, Suludüz, Delmece ve Kanyaş Köyü üzerinden Harşıt Çayı na ulaşmaktadır.

Şadı ya ilerleyen kol da, köy altında vadiyi takip ederek gelen anayolla buluşup, çay üzerinde ki Şadı Köprüsü karşısında, Tırışbükü nde Höbeloğlu Hanı na ulaşmaktadır. Tekrar Tırışbükü nden kalkan bu kol güney istikametinde vadi boyuna yönelerek, Gökçebel den Gölcüvez e ve yayla yolunu takiben Çamuralanı nda bulunan Olukayağı kahvesine ulaşmaktadır. Yine Olukayağı ndan devam eden bu kol, 2100 rakımlı Depealan Pirevelet Şadı Yaylası ndan itibaren, Alacainek, Sarıdaş, Paçacı, Masur (Mansur veya Mahsul) ve Çıkrıkdüzü Güvende yönüne ilerlemektedir. Aslancık tan, Kürtün Uluköy Köprüsü ne kadar ki tüm katırcı yolları Çıkrıkdüzü (Halibe) nde birleşmektedir.  

Harşıt Çayı üzerinde bulunan önemli geçiş noktalarından biride Öz Kürtün ün doğusunda bulunan Süme Geçidi dir. Burası Harşıt Çayı ndan Maçka yönüne ilerleyerek, Trabzon a inen yolun en önemli geçiş noktası olup tarihe birçok tanıklık etmiştir. Bu geçidin kontrolü 1260 yılında Güvenç Abdal ın ve 1313 yılında da Hacıemiroğulları Beyliği (Çepni beyliğidir) nin kontrolüne geçmiştir.

Prof. Dr. Necati Demir, Hacıemiroğulları Beyliği adlı kitabında: Torul un kuzeyinde kalan Budak Köyü ile Giresun a bağlı Doğankent ilçesinin Güdül Köyü arasındaki yaklaşık 60 km.lik çizgiden Trabzon Maçka tarafına geçebilecek tek geçit, Seyit Ali Deresi veya bir başka isimle Süme Deresi dir. Süme Deresi vadisinde, Harşıt Irmağına 2,8 km. uzaklıkta Süme Kalesi bulunmaktadır. Bu vadiyi kontrol etmek amacıyla kurulan kale doğal bir kaya üzerindedir. Yaptığımız alan araştırmalarında başka bir geçit yolu olup olmadığı konusu üzerinde özellikle durduk. Ancak Maçka ya geçebilecek başka bir geçit tespit edemedik.  demektedir. Oysaki yazarın belirtmiş olduğu 60 km.lik alan içerisinde Harşıt Çayı üzerinde Gümüşhane Giresun il sınırında, Doğankent ilçesine bağlı Çatalağaç (Şadı) Köyü, Keldaş Geçidi mevcuttur. Süme Geçidi nden sonra Trabzon yönüne ikinci geçit yeri olan buradan da, Tonya, Düzköy ve Maçka istikametlerine ilerlemek mümkündür. Ayrıca Birinci Dünya Savaşı nda, Ruslar ın Harşıt Çayı na inmek için kullandıkları güzergahlardan biride burasıdır.

Harşıt Çayında Hanlar

Harşıt Vadisi nde arazi yapısı engebeli olduğundan, çaydan yükseldikçe toplu yerleşim alanlarıyla buluşmak mümkün değildir. Bölgede köyler arası mesafeler kuşbakışı yakın görünüp, bir noktadan başka bir noktaya ulaşmak saatlerce sürmektedir. Harşıt Çayı nda ana yol üzerinden başlayarak vadi boylarına uzanan,

Ulaşabildiğimiz Katırcı Yolları Şunlardır:

Aslancık çıkışlı: Aslancık Koz Köyü, gıranyolu takiben Eymür Sapağı.

Eymür Köprüsü çıkışlı: Eymür Sapağı, Ataköy Sapağı, Dandı Sapağı ve Kavraz Vadisi nin batı yakasından itibaren, vadi buyunu takiben Ağaçbaşı yönü.

Doğankent çıkışlı: Dandı, Dandı Sapağı, Yaşmaklı Depealanı Yolu, Ağaçbaşı.

Doğankent çıkışlı: Dandı Deregözü, Ayıt, Çamuralanı, Olukayağı, Şadı Depealanı.

Şadı (Çatalağaç) Köprüsü çıkışlı: Gökçebel, Gölcüvez, Çamuralanı, Olukayağı, Şadı Depealanı, Çıkrıkdüzü, Güvende.

Günyüzü (Törnük) altı Sazlıbük çıkışlı: Akköy, Yıldırımtaşı, Alacainek, Sarıdaş, Paçacı, Masur, Çıkrıkdüzü, Güvende.

Günyüzü (Törnük) altı Köknar Bükü çıkışlı: Küçük Tepe (Karayokuş Tepesi), Gebekaya, Yeyik Güneyi, Bozkırdüzü, Depeçayır (Başçatakçayır), Masur, Tikenlioba, Alınca, Güvende.

Taşlıca (Şıhlı) Köyü altı Niyazi bükü çıkışlı: Elceğiz, Çıkrıkdüzü, Güvende.

Kürtün Uluköy Köprüsü çıkışlı: Yeşilköy (Gücüktene), Örümcek Ormanı, Çıkrıkdüzü, Güvende.

Kürtün (Uluköy) çıkışlı: Kızılot, Kırgeriş, Damlı, Erikbeli, Kadırga.

Kürtün (Uluköy) çıkışlı: Çayırçukur, Kabaktepe, Kazıkbeli.

Öz Kürtün (Cayra) çıkışlı: Süme, Bağlama (Naşaba), Arpa, Erikbeli, Kadırga.

Öz Kürtün (Cayra) çıkışlı: Demirciler, Gürgenli, Mursal, Elmalı, Beşirköy, Eğrigüney, Göndere, Sarıbaba, Söğüteli, Kazıkbeli.

Torul çıkışlı: Köstere, Zigana Geçidi, Hamsiköy, Maçka, Trabzon yönü. Bu yol aynı zamanda eski Trabzon (İpek) yoludur.  

Torul çıkışlı: Yaşorman, Emründere, Demirkapı, Kopuz, Sümüklü, Kazıkbeli yönü.

Torul çıkışlı: Herek, Demirkapı, Arpalı, Alınyayla, İlecik, Kopuz, Artabel Gölleri. Bu yan yol aynı zamanda Demirkapı istikametinden Kazıkbeli, Söğüteli, Kürtün yoluna Gürgenli den bağlanmaktadır.

Torul çıkışlı: Çit Deresi, Yıldız, Gümüştüğ, Artabel Gölleri yönü.

Torul çıkışlı: Karanlık Dere Vadisi, Artabel Deresi ve Gavurdağ yönü.

Torul çıkışlı: Karaca Mağarası, Zigana, Kadırga.

İkisu çıkışlı: Övündü, Dibekli, Kalecik, İnkılap, Gülaçar, Esentepe yönü.

İkisu çıkışlı: Övündü, Dibekli, Hasköy, Kara Mustafa, Şiran yönü.

İkisu çıkışlı: Cebeli, Çiçekli, Zigana, Hamsiköy, Maçka, Trabzon yönü

İkisu çıkışlı: Cebeli, Yağlıdere, Uğurtaşı, Güzelyayla, Hamsiköy yönü.

Pirahmet çıkışlı: Tezene Deresi, Ünlüpınar yönü.

Kale çıkışlı: Yağmurdere, Dağbaşı, Köprübaşı yönü.

Harşıt Vadisi nden veya vadi dışından bir yerden başka bir yere ulaşmaya çalışan insanlar, gittikleri yerlerin mesafelerine göre zaman zaman yol üzerlerinde bulunan hanlarda konaklamak zorunda kalmışlardır. Ulaşabildiğimiz bu önemli konaklama yerleri şunlardır.

Harşıt Çayı na paralel ana yol üzerinde bulunan hanlar:

Körliman da, Hacı Nurinin Hanı

Aslancık da, Cinco Alinin Hanı

Ketençukur da, Kazımın Hanı

Ketençukur da, Karabacağın Hanı

Çatalağaç (Şadı) Köyü altında, Yalançıoğlu Hanı

Taşlıca (Şıhlı) Köyü altı Çatalkaya da, Gencağan Hanı

Karaçukur Köyü altında, Kufurun Hasanın Hanı  

Torul Trabzon yolu ile Kürtün yol ayrımı, köprübaşında İsmail Ağan Hanı

Harşıt Çayı nda yan yol üzerlerinde bulunan hanlar ise: Çatak Köyü başında Kızılalı Hanı, Eymür başı sapağında Hanyanı Hanı, Gökçebel altı Tırışbükü nde Höbeloğlu Hanı.

Harşıt Çayı na paralel giden vadi boylarında bulunan hanlar da: Eymür Sapağı ndan sonraki istikamette Galigandüzü Hanı, Yelecük Hanı, Naldöken Hanı, Sıraca Hanı, Ağaçbaşı Yaşmaklı yolu Depealan ında Sümbüllü Han ve Özkürtün (Cayra) çıkışlı Süme Çat Yaylası Erikbeli nde Şüküroğlu Hanı. Gavurdağı ndan Artabel Torul yöresine inen sağ ve sollu yol üzerlerinde de birçok hanların olduğunu ancak sadece Artabel gölleri bölgesi ile Kara Mustafalı da bulunan hanların varlıklarını öğrenmemize rağmen isimlerine ulaşamadık. Yine bunların dışında Görele istikametlerine giden ya da gelen yolcular, Çanakçı Deregözü ile Keldaş arasında doğal bir yer olan ve İn ismi verilen mevkide konaklamışlardır. Gitmek istenen yerlere kısa zaman da ulaşamayan insanlarımız, geceyi bu noktalarda geçirmişler ve tarihi yapı niteliği taşıyan bu mekanlar dan günümüze hiçbir eser ulaşmamıştır. *

1945 yılında Tirebolu dan başlayıp Harşıt Çayı nı takip eden karayolu, 1952 de Doğankent e,  1955 de Çatalağaç köy altına ve 1960 tarihinde de Torul a ulaşmıştır. Bu yol bölge insanlarını ulaşım açısından büyük ölçüde rahatlatmış olsa da, birçok köylerin yoldan yüksekte olması nedeniyle halk açısından fazla değişiklik olmamıştır. Harşıt Çayı nı izleyerek 1960 yılında tamamlanan bu araç yolu 2000 yılına kadar tekrar İran transit yolu adı altında, iki gidiş ve geliş şeklinde tasarlanmasına rağmen tek şeritli olarak asfaltlanmıştır. Tirebolu dan Özkürtün e kadar tek yönlü olan bu yol güzergahlarında bulunan viyadük, tünel giriş ve çıkışları planlandığı gibi yapılmamıştır. Bu nedenle seyir halinde ki araçların, virajlardan dönemeyip ölümcül kazalar meydana gelmektedir. Oysa ilk defa Osmanlı döneminde, 1872 yılında planlanan Doğu Anadolu yu Vavuk Geçidi yle Gümüşhane, Torul, Kürtün ve Doğankent üzerinden Tirebolu ya bağlama projesinin raflarda tozlanması vadi insanını kaygılandırmaktadır. Halbuki yıllarca, katırcı yollarıyla bir bölgeden başka bir bölgeye ulaşmaya çalışan insanlarımız, tren yoluyla seyahat etmeyi sabırla beklemektedirler. Tirebolu nun önemli bir liman kenti olması: buradan Harşıt Çayı nı takip ederek İran yolu diye adlandırılan güzergahın kullanılarak daha kısa sürede, doğuya olan bağlantının yapılması yöre halkının ihtiyacından öte bir zorunluluk teşkil etmektedir. Çünkü karayolu taşımacılığında maliyetin yüksek olduğu bilinmektedir. Bu sebeple deniz ve tren yolu taşımacılığı bölgenin kalkınmasında çok önemli bir ihtiyaçtır. Sadece Harşıt Vadisi değil, Doğu Anadolu Bölgesi nin kalkınmasının da bu proje ile hız kazanacağı bilinmelidir. Kars tan başlayıp Erzurum, Erzincan, Gümüşhane hattından sahile uzanan en kısa yolun Harşıt Vadisi olduğu herkesçe bilinmektedir. Bugün artık Harşıt Vadisi yolu birbirine katırcı yollarıyla değil, otoyol ve tren yollarıyla bağlanmayı beklemektedir. Kaza ve ölümlerin son bulup, daha güvenli yolculuk yapılması dileklerimizle.

*: Yazıda adı geçen yer ve yol isimleri 20.yüzyıldan günümüze uzanan döneme aittir.

Seyit Güvendi ve M.Salih Güvendi nin katkılarıyla hazırlanmıştır.